Fiilimsiler (eylemsiler), fiil kök veya gövdelerinden belirli eklerle türetilen, fiil anlamını korumakla birlikte cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcük türleridir. Türkçenin söz varlığını zenginleştiren, yan cümlecikler kurarak karmaşık düşünceleri tek bir cümle yapısında birleştirmemizi sağlayan fiilimsiler, hem akademik sınavlarda hem de günlük iletişimin niteliğini artırmada kritik bir role sahiptir. Fiil kökenli olmalarına rağmen çekimli fiil gibi zaman ve kişi eki almayan bu kelimeler, cümlenin yapısını daha akıcı ve profesyonel hale getirir.
- Fiilimsi Kavramı: Fiilimsilerin temel özelliklerini ve fiillerden farklarını öğreneceksiniz.
- Tür Ayrımı: İsim-fiil, sıfat-fiil ve zarf-fiil türlerini ekleriyle birlikte tanıyacaksiniz.
- Ayırt Etme Teknikleri: Fiilimsi ekleri ile zaman eklerini veya kalıcı isimleri birbirine karıştırmamayı öğreneceksiniz.
- Cümle Analizi: Cümle içindeki yan cümlecikleri fiilimsiler aracılığıyla tespit edebileceksiniz.
- Fiilimsiler fiil kök veya gövdelerinden türetilir.
- Asla kip (zaman) ve şahıs (kişi) eki almazlar.
- Olumsuzluk eki olan -ma/-me ekini alabilirler.
- Cümlede isim, sıfat veya zarf görevini üstlenirler.
- Cümle içerisinde yan cümlecik kurarlar.
Fiilimsi Nedir? Temel Özellikleri Nelerdir?
Fiilimsiler, Türkçede fiil soylu kelimelerin isimleşme sürecindeki en önemli basamağıdır. Bir kelimenin fiilimsi sayılabilmesi için öncelikle bir hareket, oluş veya durum bildirmesi gerekir; ancak bu hareketin bir zamana veya kişiye bağlanmaması şarttır. Örneğin, “koşuyorum” kelimesi şimdiki zaman ve birinci tekil şahıs bildirirken, “koşmak” kelimesi sadece hareketin adını bildirir.
Fiilimsilerin en belirgin özelliği, isim çekim eklerini (hal ekleri, iyelik ekleri vb.) alabilmeleridir. Bu durum, onların artık birer isim, sıfat veya zarf gibi davrandıklarının en büyük kanıtıdır. Ayrıca, bir cümlede kaç tane fiilimsi varsa o kadar yan cümlecik olduğu kabul edilir. Bu da cümlenin yapısını basitlikten çıkarıp birleşik hale getirir.
1. İsim-Fiiller (Ad-Eylemler)
İsim-fiiller, fiil kök veya gövdelerine getirilen -ma, -ış, -mak ekleriyle yapılır. Bu ekler, fiilin bir hareket ismi haline gelmesini sağlar. Akılda kalması için bu ekler genellikle “Mayışmak” şeklinde kodlanır. İsim-fiiller, isimlerin aldığı tüm ekleri alabilir ve cümlede özne, nesne veya tümleç görevinde bulunabilir.
İsim-Fiil Ekleri ve Kullanımı
- -ma / -me: Okumayı çok seviyorum. (Burada ‘okuma’ eylemin adıdır.)
- -ış / -iş / -uş / -üş: Onun bakışı beni etkiledi. (Bakma eyleminin tarzı adlaştırılmıştır.)
- -mak / -mek: Spor yapmak sağlıklıdır. (Yapma eylemi isim olarak kullanılmıştır.)
Yürüyüş yapmak için sahile indik. (İsim-fiil)
Onunla tanışmayı ben de isterim. (İsim-fiil)
Ders çalışmak başarının anahtarıdır. (İsim-fiil)
Kalıplaşmış İsimlere Dikkat!
Bazı kelimeler, isim-fiil eklerini aldıkları halde zamanla bir varlığın veya kavramın kalıcı adı haline gelmişlerdir. Bu kelimeler artık fiil anlamını tamamen yitirdikleri için fiilimsi kabul edilmezler. Örneğin; ekmek, çakmak, dondurma, danışma, kavurma gibi kelimeler eğer bir nesneyi karşılıyorsa isimdir.
2. Sıfat-Fiiller (Ortaçlar)
Fiil kök veya gövdelerine getirilen eklerle yapılan ve cümlede genellikle sıfat görevinde kullanılan kelimelerdir. Sıfat-fiiller, niteledikleri isimlerle birlikte sıfat tamlaması oluştururlar. En yaygın kullanılan sıfat-fiil ekleri şunlardır: -an, -ası, -mez, -ar, -dik, -ecek, -miş. Bu ekler “Anası mezar dikecekmiş” şeklinde formüle edilerek ezberlenir.
Sıfat-Fiil Ekleri ve Örnekleri
- -an / -en: Çalışan öğrenci kazanır.
- -ası / -esi: Öpülesi elleri vardı annemin.
- -mez / -maz: Dönülmez akşamın ufkundayız.
- -ar / -er: Koşar adımlarla uzaklaştı.
- -dik / -dık / -tık: Tanıdık bir yüz aradım.
- -ecek / -acak: Gelecek yıl sınavım var.
- -miş / -mış: Sararmış yapraklar yollara döküldü.
| Ek Türü | Fiilimsi Örneği | Cümledeki Görevi |
|---|---|---|
| Sıfat-Fiil | Görünen köy | Sıfat (Niteleme) |
| İsim-Fiil | Görmek yetmez | Özne (İsim) |
| Zarf-Fiil | Görünce anladım | Zarf (Zaman) |
3. Zarf-Fiiller (Ulaçlar / Bağ-Fiiller)
Fiil kök veya gövdelerine getirilen eklerle oluşturulan, cümlede zarf görevinde kullanılan ve genellikle temel cümleyi zaman veya durum yönünden tamamlayan kelimelerdir. Zarf-fiiller, iki cümleyi birbirine bağlama özelliği taşıdıkları için “bağ-fiil” olarak da adlandırılırlar.
Zarf-Fiil Ekleri
Zarf-fiil ekleri oldukça çeşitlidir: -ken, -alı, -esiye, -em, -ince, -ip, -arak, -dikçe, -e…-e, -r…-mez, -casına, -meksizin, -dığında.
- Zaman Bildirenler: “Eve gelince beni ara.” (Ne zaman?), “Okuldan ayrılalı on yıl oldu.”
- Durum Bildirenler: “Koşarak yanıma geldi.” (Nasıl?), “Güle oynaya gittiler.”
Dinlenmeksizin çalışmaya devam etti. (Zarf-fiil – Durum)
Güneş doğduğunda yola çıkacağız. (Zarf-fiil – Zaman)
Soruları okuyup cevapladı. (Zarf-fiil – Bağlama)
Fiilimsiler ile Zaman Eklerini Ayırt Etme
Sıfat-fiil ekleri olan -mez, -ar, -ecek, -miş ile zaman ekleri birbirine çok benzer. Bu ayrımı yapmak için kelimenin cümledeki görevine bakılmalıdır. Eğer kelime bir ismi niteliyorsa sıfat-fiildir; eğer bir yargı bildirip yüklem oluyorsa çekimli fiildir.
Fiilimsilerin Ortak Özellikleri Tablosu
| Özellik | Açıklama |
|---|---|
| Olumsuzluk | Fiilimsiler -ma/-me ekiyle olumsuz yapılabilirler. |
| Çatı Özelliği | Fiilimsiler etken veya edilgen çatı ekleri alabilirler. |
| Yan Cümle | Her fiilimsi bir yan cümlecik kurar. |
| İsim Çekim Ekleri | İsim-fiiller ve adlaşmış sıfat-fiiller isim çekim eklerini alabilir. |
Pratik Uygulamalar ve Püf Noktaları
Fiilimsileri tespit ederken şu adımları izlemek işinizi kolaylaştıracaktır:
- Cümledeki yüklemi (çekimli fiili) bulun ve onu eleyin.
- Geriye kalan kelimeler arasında fiil kökenli olanları tespit edin.
- Bu kelimelerin olumsuzunu yapıp yapamadığınızı kontrol edin (Yapabiliyorsanız fiilimsidir).
- Kelimenin aldığı ekin isim, sıfat veya zarf görevlerinden hangisini sağladığına bakın.
- “Gülünce gözlerinin içi parlıyor.” cümlesindeki fiilimsinin türü nedir?
- Aşağıdaki cümlelerin hangisinde adlaşmış sıfat-fiil vardır?
A) Kırılan vazoyu çöpe attı.
B) Tanıdıkları bize selam verdi. - “Dondurma” kelimesi hangi durumda fiilimsi özelliğini kaybeder?
- “Koşar adımlarla içeri girdi.” cümlesindeki sıfat-fiil ekini bulunuz.
Öğrendiklerinizi Pekiştirin
Fiilimsiler konusunu tam olarak kavramak için bol bol metin analizi yapmak gerekir. Okuduğunuz her paragrafta fiilimsileri bulmaya çalışmak, bu eklerin zihninize yerleşmesini sağlayacaktır. Unutmayın ki fiilimsiler, Türkçenin anlatım gücünü artıran en önemli araçlardan biridir. Cümlelerinizi sadece basit fiillerle kurmak yerine fiilimsilerle zenginleştirerek daha akademik ve akıcı bir üslup kazanabilirsiniz.
- Fiilimsiler fiilden türeyen ancak isim, sıfat veya zarf olan sözcüklerdir.
- İsim-fiil (Mayışmak): Eylemin adıdır.
- Sıfat-fiil (Anası mezar dikecekmiş): Eylemi niteleme sıfatı yapar.
- Zarf-fiil (Ken, ince, ip, arak…): Eylemi zaman veya durum yönünden niteler.
- Kalıplaşmış isimler (ekmek, dondurma) fiilimsi değildir.
- Fiilimsiler yan cümlecik oluşturarak cümleyi birleşik yapılı hale getirir.
