Fiilimsiler Konu Anlatımı ve Uygulama Örnekleri

Fiilimsiler, fiil kök veya gövdelerinden belirli eklerle türetilen; ancak fiillerin aksine şahıs ve zaman eki almayan, cümlede isim, sıfat veya zarf görevinde kullanılan sözcüklerdir. Türkçe dil bilgisinin temel taşlarından biri olan fiilimsiler, karmaşık düşünceleri tek bir cümlede birleştirmenize ve anlatımınızı zenginleştirmenize olanak tanıyan en önemli yapısal unsurlar arasındadır. Hem günlük konuşma dilinde hem de akademik metinlerde fiilimsileri doğru kullanmak, dil hakimiyetinizi artırarak kendinizi daha etkili ifade etmenizi sağlar.

Fiilimsi Nedir? Temel Özellikler Nelerdir?

Fiilimsi, diğer adıyla eylemsi, fiilden türeyen fakat fiilin tüm özelliklerini taşımayan kelime grubudur. Bir kelimenin fiilimsi olabilmesi için mutlaka bir fiil kökünden gelmesi gerekir. Ancak bu kelimeler artık bir hareketin zamanını veya kişisini bildirmezler. Örneğin “koşuyorum” dediğimizde eylemin şimdi yapıldığı ve “ben” tarafından yapıldığı bellidir. Fakat “koşmak” dediğimizde eylem sadece bir isim olarak karşımıza çıkar.

Fiilimsilerle ilgili en kritik nokta, bu sözcüklerin cümle içerisinde isim, sıfat veya zarf gibi davranmasıdır. Bir cümlede yüklem genellikle çekimli bir fiildir; ancak fiilimsiler o yüklemi destekleyen, ona şart, zaman veya nitelik katan yan unsurlardır. Bu özellikleriyle fiilimsiler, Türkçede “yan cümlecik” kurma görevini üstlenirler.

1. İsim-Fiiller (Mastar)

İsim-fiiller, fiillerin isimleşmiş halidir. Fiil kök veya gövdelerine getirilen belirli eklerle yapılırlar. Bu ekleri kolayca ezberlemek için “MA-Y-IŞ-MAK” şifresini kullanabiliriz. İsim-fiiller, cümlede bir varlığın veya kavramın adı olarak görev yaparlar.

İsim-Fiil Ekleri ve Kullanımı

• -ma / -me: En sık kullanılan isim-fiil ekidir. Örnek: Kitap okuma alışkanlığı kazanmalısın.
• -ış / -iş / -uş / -üş: Eylemin yapılış tarzını ifade eder. Örnek: Onun bakışı her şeyi anlatıyordu.
• -mak / -mek: Mastar halidir. Örnek: Spor yapmak sağlığa faydalıdır.

2. Sıfat-Fiiller (Ortaç)

Sıfat-fiiller, fiil köklerine getirilen eklerle oluşturulan ve cümlede genellikle sıfat görevinde kullanılan kelimelerdir. Niteleme sıfatı gibi davranarak isimlerin önüne gelirler. Sıfat-fiil eklerini “AN-ASI-MEZ-AR-DİK-ECEK-MİŞ” şeklinde kodlayabiliriz.

Sıfat-Fiil Ekleri ve Örnekleri

• -an / -en: Koşan çocuk, gülen yüz.
• -ası / -esi: Kör olası çöpçüler, yıkılası dağlar.
• -mez / -maz: Dönmez akşamın ufku, tükenmez dertler.
• -ar / -er / -ır / -ir: Koşar adımlarla uzaklaştı, güler yüzlü biridir.
• -dık / -dik / -duk / -dük: Tanıdık simalar, bildiğim yerler (yumuşama olabilir).
• -ecek / -acak: Gelecek hafta, çözülecek sorular.
• -miş / -mış: Sararmış yapraklar, pişmiş aş.

3. Zarf-Fiiller (Bağ-Fiil / Ulaç)

Zarf-fiiller, fiil kök ve gövdelerine getirilen eklerle oluşturulan; cümlede zaman veya durum bildiren zarf görevli kelimelerdir. Zarf-fiiller genellikle yükleme sorulan “Nasıl?” veya “Ne zaman?” sorularına cevap verirler. Bu eklerin sayısı oldukça fazladır: -ken, -alı, -madan, -ince, -ip, -arak, -dıkça, -e…-e, -r…-mez, -casına, -meksizin, -dığında.

Zarf-Fiillerin Cümleye Kattığı Anlamlar

Zarf-fiiller cümleye temel olarak iki farklı anlam katar:

• Durum Anlamı: Eylemin nasıl yapıldığını bildirir. Örnek: Gülerek yanıma geldi. (Nasıl geldi? -> Gülerek)
• Zaman Anlamı: Eylemin ne zaman yapıldığını bildirir. Örnek: Ödevini bitirince dışarı çıktı. (Ne zaman çıktı? -> Bitirince)

Kalıplaşmış İsimler ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

Bazı kelimeler fiilimsi eklerini almalarına rağmen, zamanla bir varlığın veya kavramın kalıcı adı haline gelirler. Bu kelimeler artık fiil anlamını tamamen yitirdikleri için fiilimsi olarak kabul edilmezler. Bu ayrımı yapmak için kelimenin olumsuzunu yapıp yapamadığımıza bakabiliriz.

Örneğin “Dondurma” kelimesini ele alalım. Eğer bir yiyecekten bahsediyorsak bu bir isimdir: “Çilekli dondurma aldım.” Ancak bir eylemden bahsediyorsak fiilimsidir: “Etleri dondurma işini bana bıraktılar.”

• Sık Karşılaşılan Kalıplaşmış İsimler: Ekmek, çakmak, kazma, danışma, kavurma, dolma, giriş, çıkış, yiyecek, giyecek, yakacak.

Fiilimsiler Hakkında Sıkça Sorulan Sorular

Fiilimsi yüklem olabilir mi?

Evet, fiilimsiler ek-fiil alarak cümlenin yüklemi olabilirler. Ancak yüklem olduklarında dahi fiil gibi çekimlenemezler, isim soylu bir yüklem sayılırlar. Örnek: “Tek amacı başarılı olmaktı.”

Bir cümlede birden fazla fiilimsi bulunabilir mi?

Tabii ki. Bir cümlede her üç türden de birden fazla fiilimsi bulunabilir. Cümledeki her bir fiilimsi, o cümlede yeni bir yan cümlecik oluşturur. Cümlenin uzunluğu ve karmaşıklığı genellikle içindeki fiilimsi sayısıyla doğru orantılıdır.

-ken eki her zaman zarf-fiil midir?

Hayır. “-ken” eki isim soylu bir kelimeye gelirse o kelime zarf olur ama zarf-fiil olmaz. Zarf-fiil olması için mutlaka fiil köküne gelmesi gerekir. Örnek: “Çocukken çok yaramazdı.” (İsim + ken = Zarf), “Koşarken düştü.” (Fiil + ken = Zarf-fiil).

Öğrendiklerinizi Pekiştirin

Fiilimsiler konusunu tam olarak kavramak için bol bol okuma yapmalı ve okuduğunuz metinlerdeki fiilimsileri türlerine göre gruplandırmalısınız. Özellikle sıfat-fiil ve isim-fiil eklerinin zaman ekleriyle karışmamasına dikkat etmek, sınavlarda sizi bir adım öne geçirecektir. Unutmayın ki fiilimsiler, Türkçenin cümle yapısını ayakta tutan gizli kahramanlardır. Bu konuyu iyi bilmek, sadece dil bilgisi sorularını çözmenizi sağlamaz, aynı zamanda kompozisyon ve makale yazarken daha akıcı cümleler kurmanıza yardımcı olur.