İklim Tipleri: Dünya Üzerindeki İklim Çeşitleri ve Özellikleri

İklim tipleri, Dünya üzerindeki farklı coğrafi bölgelerde uzun yıllar boyunca gözlemlenen ortalama hava koşullarının benzer niteliklerine göre sınıflandırılmasıdır. Yeryüzünde canlı yaşamının dağılışını, bitki örtüsünü, tarım faaliyetlerini ve insan yerleşimlerini şekillendiren temel unsur Dünya üzerindeki iklim çeşitleridir. Güneş ışınlarının geliş açısı, enlem, yükselti, denizellik ve kara-deniz dağılımı gibi coğrafi etkenler gezegenimizde farklı iklim kuşaklarının oluşmasını sağlar.

İklim Tiplerinin Sınıflandırılması ve Oluşum Nedenleri

Gezegenimiz tekdüze bir yapıya sahip değildir. Güneş ışınlarının Dünya’nın küresel şekline bağlı olarak her noktaya farklı açıyla düşmesi, sıcaklık dağılışında belirleyici bir rol oynar. Bununla birlikte atmosfer dolaşımı, sürekli rüzgarlar, okyanus akıntıları ve deniz seviyesinden olan yükseklik gibi faktörler, geniş alanlarda etkili olan büyük iklim tiplerini, yani makroklimaları meydana getirir.

Coğrafya biliminde iklimler genel olarak üç ana sıcaklık kuşağı altında incelenir. Bunlar 0° ile 30° enlemleri arasındaki Sıcak İklimler, 30° ile 60° enlemleri arasındaki Ilıman İklimler ve 60° üzeri enlemlerde etkili olan Soğuk İklimlerdir. Her bir iklim tipinin kendine has bir yağış rejimi, yıllık sıcaklık farkı ve karakteristik bir doğal bitki örtüsü bulunmaktadır.

Sıcak İklimler ve Belirgin Özellikleri

Sıcak iklim kuşakları, Güneş ışınlarını yıl boyunca dik veya dike yakın açılarla alan Ekvator ile dönenceler etrafında konumlanır. Bu kuşakta yıllık ortalama sıcaklıklar genellikle 20°C’nin üzerindedir ve belirgin bir kış mevsimi yaşanmaz.

1. Ekvatoral İklim

Ekvatoral iklim, Ekvator’un her iki yanında yaklaşık 0° ile 10° kuzey ve güney enlemleri arasında görülür. Amazon ve Kongo havzaları, Malezya ve Endonezya adaları bu iklimin en belirgin yaşandığı coğrafyalardır. Sıcaklık yıl boyunca 25°C civarındadır ve yıllık sıcaklık farkı 2-3°C’yi geçmez.

Yağış rejimi oldukça düzenlidir. Yılın her ayı bol yağış alır ve yıllık toplam yağış miktarı 2000 mm’nin üzerindedir. Yüksek sıcaklık ve nem nedeniyle konveksiyonel (yükselim) yağışlar yaygındır. Doğal bitki örtüsü ise yapraklarını hiç dökmeyen, her daim yeşil geniş yapraklı balta girmemiş Ekvatoral yağmur ormanlarıdır.

2. Savan (Subtropikal) İklim

Ekvatoral iklim ile çöl iklimi arasında, 10° ile 20° kuzey ve güney enlemlerinde görülen geçiş iklimidir. Sudan, Nijerya, Brezilya platoları ve Kolombiya bu iklimin etkili olduğu alanlara örnektir. Yıllık ortalama sıcaklık 20°C civarındadır; ancak Ekvatoral iklime kıyasla sıcaklık farkı biraz daha fazladır.

Savan ikliminde belirgin bir kurak ve yağışlı dönem bulunur. Yaz ayları Güneş ışınlarının dik geldiği dönem olduğu için bol yağışlı geçerken, kış ayları kurak geçer. Doğal bitki örtüsü, yaz yağışlarıyla yeşeren uzun boylu ot topluluklarından oluşan savanlar ile yer yer görülen tek tük ağaçlardır (galeri ormanları).

3. Muson İklimi

Güney, Güneydoğu ve Doğu Asya kıyılarında (Hindistan, Çin, Japonya, Vietnam) etkisini gösteren özel bir iklim tipidir. Oluşumunda mevsimlik devirli rüzgarlar olan Muson rüzgarları temel rol oynar. Yazın denizden karaya doğru esen nemli rüzgarlar aşırı yağış getirirken, kışın karadan denize esen rüzgarlar kuraklığa yol açar.

Dünyanın en fazla yağış alan bölgeleri bu iklim kuşağındadır (Örneğin Hindistan’daki Çerapunçi yılda yaklaşık 12.000 mm yağış alır). Yağış rejimi düzensizdir; yağışların %85’inden fazlası yaz mevsiminde düşer. Doğal bitki örtüsü kışın yaprağını döken gür muson ormanlarıdır. Bu ormanların tipik ağaç türü teak ağacı olarak bilinir.

4. Çöl İklimi (Sıcak Çöller)

Dönenceler civarında (20°-30° enlemleri) alçalıcı hava hareketlerine (dinamik yüksek basınç) bağlı olarak oluşan son derece kurak bir iklimdir. Dönence çölleri (Büyük Sahra, Kalahari, Atacama, Avustralya çölleri) ve kıta içlerindeki karasal çöller (Gobi, Taklamakan) ana yayılış alanlarıdır. Aynı mantığın nasıl işlediğini Türkiye’deki İklim Tipleri ve Özellikleri Konu Anlatımı üzerinden de görebilirsiniz.

Yağış miktarı yıllık 250 mm’nin altındadır ve yağışlar belirli bir düzene sahip değildir. Havadaki nem oranı çok düşük olduğu için gündüz aşırı ısınma, gece ise hızlı soğuma gerçekleşir. Bu durum günlük sıcaklık farkının 30-40°C’ye kadar çıkmasına neden olur. Şiddetli mekanik (fiziksel) çözünme görülür. Bitki örtüsü yok denecek kadar azdır; kurakçıl otlar ve bünyesinde su depolayabilen kaktüsler hakimdir.

Ilıman İklimler ve Bitki Örtüsü Çeşitliliği

Ilıman iklimler, orta kuşak olarak adlandırılan 30° ile 60° enlemleri arasında yer alır. Dört mevsimin en belirgin biçimde yaşandığı kuşak burasıdır. Dünya nüfusunun ve ekonomik faaliyetlerin büyük çoğunluğu bu iklimlerin hüküm sürdüğü alanlarda toplanmıştır.

1. Akdeniz İklimi

Yaklaşık 30° ile 40° enlemleri arasında, Akdeniz havzası, Kaliforniya kıyıları, Güney Afrika’daki Kap bölgesi, Orta Şili ve Güney Avustralya’da görülür. En bilinen karakteristik özelliği: yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır.

Yıllık ortalama sıcaklık 18-20°C arasındadır. Kışın kar yağışı ve don olayları oldukça nadirdir. Yağışların büyük kısmı kışın cephesal (frontal) kökenli olarak düşer. Yıllık yağış miktarı 600-1000 mm civarındadır. Doğal bitki örtüsü, bodur ağaç ve çalı gruplarından oluşan maki topluluğudur (zeytin, zakkum, mersin, defne). Bu yaklaşımı farklı bir örnekte görmek isteyenler Nem ve Yağış Nedir İklim Oluşumundaki Rolü sayfasına bakabilir.

2. Ilıman Okyanusal İklim

Orta kuşağın batı kıyılarında (Batı Avrupa, Kuzey Amerika’nın batı kıyıları, Yeni Zelanda) etkili olan iklimdir. Batı rüzgarları ve sıcak okyanus akıntılarının (Golfstream, Alaska) birleşimiyle oluşur.

Yazlar serin, kışlar ise ılıman geçer. Yıllık sıcaklık farkı azdır. Yağış rejimi düzenli olup her mevsim yağış alır; ancak en fazla yağış sonbahar ve kış aylarında düşer. Yıllık yağış miktarı 1000-1500 mm civarındadır. Doğal bitki örtüsü, alçak kesimlerde karışık yapraklı ormanlar (hem geniş hem iğne yapraklı ağaçlar), yükseklerde ise iğne yapraklı ormanlardır.

3. Step (Ilıman Karasal) İklim

Deniz etkisine kapalı kıta içlerinde (Orta Asya, Kuzey Amerika’nın iç kısımları, İç Anadolu) görülen iklim türüdür. Denizellikten uzaklaşıldığı için karasallık derecesi artmıştır.

Yazlar sıcak ve kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlıdır. Yıllık ve günlük sıcaklık farkları oldukça yüksektir. Yıllık yağış miktarı azdır (300-500 mm). En fazla yağış ilkbahar aylarında konveksiyonel hareketlerle düşer (Kırkikindi yağışları). Doğal bitki örtüsü ilkbaharda yeşeren, yazın kuruyan kısa boylu ot toplulukları olan bozkır (step) örtüsüdür.

4. Sert Karasal İklim

Orta kuşağın yüksek enlemlerinde ve denizden uzak iç kesimlerinde (Sibirya, Kanada, Doğu Avrupa) görülür. Kış mevsimi son derece uzun, sert ve kar yağışlıdır. Sıcaklık kışın -30°C, -40°C’lere kadar geriler. Yaz mevsimi ise kısa ve serindir.

Yıllık sıcaklık farkının dünyada en fazla olduğu iklim tipidir. Yağışların çoğu yaz mevsiminde konveksiyonel yolla düşer. Yıllık yağış 500-600 mm seviyesindedir. Doğal bitki örtüsü, soğuğa dayanıklı iğne yapraklı ağaçlardan oluşan kesintisiz orman denizleri yani tayga ormanlarıdır (boreal ormanlar).

Soğuk İklimler: Tundra, Kutup ve Yüksek Dağ

Güneş ışınlarını yıl boyunca dar açılarla alan veya hiç alamayan kutup çevresi bölgelerde etkili olan iklimlerdir. Tarımsal faaliyetlerin imkansıza yakın olduğu bu alanlarda insan nüfusu yok denecek kadar azdır.

1. Tundra (Kutup Altı) İklimi

Yaklaşık 60° ile 70° enlemleri arasında, Kuzey Kanada, Sibirya kıyıları ve Grönland’ın kıyı şeridinde görülür. Sıcaklık yılın 9-10 ayı boyunca 0°C’nin altındadır. Yaz mevsiminde sıcaklık en fazla 10°C’ye kadar yükselir.

Toprak yılın büyük bölümünde donmuş haldedir (permafrost). Yazın havanın ısınmasıyla toprağın üst kısmı erir ve bataklıklar oluşur. Yıllık yağış miktarı son derece azdır (200-250 mm). Doğal bitki örtüsü ağaçsız, yosun, liken ve küçük çalıklardan oluşan tundra bitkileridir. İklim Elemanları Nelerdir Sıcaklık Basınç Rüzgar Detaylı Anlatım, bu açıdan bakıldığında konuyu tamamlayan güzel bir örnektir.

2. Kutup İklimi

Kuzey Kutbu (Arktik) ve Güney Kutbu (Antarktika) ile Grönland’ın iç kesimlerinde etkilidir. Sıcaklık yıl boyunca 0°C’nin altındadır ve alan tamamen buzullarla kaplıdır.

Termik yüksek basınç alanı olduğu için alçalıcı hava hareketleri mevcuttur. Nem oranı sıfıra yakındır; bu yüzden bu iklim bölgesi “soğuk çöl” olarak nitelendirilir. Yıllık yağış miktarı oldukça azdır ve yağışlar sadece kar şeklinde gerçekleşir. Kutup ikliminde sıcaklık yetersizliği nedeniyle vegetasyon dönemi yoktur, bu sebeple doğal bitki örtüsü bulunmaz.

Sonuç

Dünya üzerindeki iklim tipleri; enlem, karasallık-denizellik, yükselti, okyanus akıntıları ve rüzgarlar gibi faktörlerin bir araya gelmesiyle şekillenir. Sıcak, ılıman ve soğuk iklimler; gezegenimizdeki biyoçeşitliliği, insan yaşamını, tarım faaliyetlerini ve yerleşme düzenini doğrudan etkileyen temel coğrafi unsurlardır.