Kısaltmaların yazımı ve noktalama kuralları, Türkçeyi doğru ve etkili bir şekilde kullanmak isteyen her öğrencinin ve yazarın mutlaka hakim olması gereken temel dil bilgisi alanlarından biridir. **Kısaltmaların yazımı ve noktalama kuralları, kelime veya terimlerin daha kısa bir formda sunulurken dilin standart yapısının bozulmamasını ve metin akışının hızlanmasını sağlayan kurallar bütünüdür.** Günlük hayatta, sınavlarda ve resmi yazışmalarda sıkça karşımıza çıkan bu kurallar, yazım yanlışlarının en çok yapıldığı noktalar arasında yer aldığı için büyük bir öneme sahiptir.
- Büyük harflerle yapılan kısaltmalar: Kuruluş, ülke ve kitap adlarının kısaltılma mantığını öğreneceksiniz.
- Küçük harflerle yapılan kısaltmalar: Ölçü birimleri, unvanlar ve yaygın kelimelerin kısaltılma kurallarını kavrayacaksınız.
- Ek getirme kuralları: Kısaltmalara getirilen eklerin okunuşuna mı yoksa kelimenin aslına mı göre getirileceğini ayırt edeceksiniz.
- Noktalama işaretleri: Hangi kısaltmalarda nokta kullanılacağını, hangilerinde kullanılmayacağını netleştireceksiniz.
- Büyük harf kısaltmalarında (istisnalar hariç) nokta kullanılmaz.
- Ölçü birimlerinin kısaltmalarında asla nokta konulmaz.
- Ekler, büyük harf kısaltmalarında kısaltmanın okunuşuna göre getirilir.
- Küçük harf kısaltmalarında ekler, kelimenin uzun okunuşuna göre getirilir.
- Gelenekselleşmiş olan T.C. ve T. dışında büyük harfli kısaltmalarda nokta yoktur.
Kısaltmaların Yazımı ve Temel Mantığı
Kısaltma; bir kelime, terim veya özel ismin içerisindeki bazı harflerin kullanılarak daha kısa bir şekilde ifade edilmesidir. Kısaltmalar yapılırken genellikle kelimenin ilk harfi veya anlamlı birkaç harfi tercih edilir. Türk Dil Kurumu (TDK) tarafından belirlenen standartlar, metinlerin okunabilirliğini artırmak ve karışıklığı önlemek için tasarlanmıştır. Kısaltmaları iki ana grupta incelemek konuyu kavramayı kolaylaştıracaktır.
Büyük Harflerle Yapılan Kısaltmalar
Kurum, kuruluş, ülke, kitap, dergi ve yön adlarının kısaltmaları genellikle her kelimenin ilk harfinin büyük yazılmasıyla yapılır. Bu tür kısaltmaların en önemli kuralı, harflerin arasına ve sonuna nokta konulmamasıdır. Kullanıcılar şunu da sordu: “TDK nasıl yazılır?” veya “TRT’ye mi, TRT’ye mi?” gibi soruların cevabı bu kuralda gizlidir.
Küçük Harflerle Yapılan Kısaltmalar
Ölçü birimleri, unvanlar, sıfatlar ve bazı yaygın kelimeler küçük harflerle kısaltılır. Ölçü birimleri dışındaki küçük harf kısaltmalarının sonuna genellikle nokta konur. Ancak ölçü birimlerinde uluslararası standartlara uyularak nokta kullanılmaz.
- Unvanlar: Prof. (Profesör), Dr. (Doktor), Av. (Avukat), Alb. (Albay).
- Yaygın Kelimeler: vb. (ve benzeri), s. (sayfa), sf. (sıfat), hazırl. (hazırlayan).
- Dil Adları: İng. (İngilizce), Alm. (Almanca), Fr. (Fransızca).
Kısaltmalara Ek Getirme Kuralları
Kısaltmalara ek getirilirken yapılan hatalar, yazım kuralları sorularında en sık puan kaybedilen kısımdır. Kural oldukça basittir ancak kısaltmanın türüne göre değişiklik gösterir. Kısaltmalara ek nasıl getirilir sorusunun cevabını iki başlıkta inceleyelim.
Büyük Harfli Kısaltmalarda Ekler
Büyük harflerle yapılan kısaltmalara getirilen eklerde, kısaltmanın son harfinin okunuşu esas alınır. Kelimenin uzun hali asla dikkate alınmaz. Örneğin, TDK’ye eki getirilirken “Türk Dil Kurumuna” şeklinde düşünülmez, “Te-De-Ke’ye” şeklinde okunur.
Küçük Harfli Kısaltmalarda ve Ölçü Birimlerinde Ekler
Küçük harflerle yapılan ve sonuna nokta konan kısaltmalarda ek, kelimenin uzun okunuşuna göre getirilir. Nokta olduğu için ayrıca bir kesme işareti (‘) kullanılmaz. Ölçü birimlerinde ise nokta olmadığı için kesme işareti kullanılır ve yine kelimenin uzun okunuşu esas alınır.
| Kısaltma Türü | Kural | Örnek |
|---|---|---|
| Küçük Harf (Noktalı) | Uzun okunuşa göre ek gelir, kesme kullanılmaz. | vb.leri (ve benzerleri) |
| Ölçü Birimleri | Uzun okunuşa göre ek gelir, kesme kullanılır. | kg’dan (kilogramdan) |
| Büyük Harf | Son harfin okunuşuna göre ek gelir. | THY’de (Te-He-Ye’de) |
Ölçü Birimlerinin Yazımı ve İstisnalar
Ölçü birimleri uluslararası sistemde (SI) yer aldığı için tüm dünyada aynı şekilde yazılır. Metre (m), Kilogram (kg), Litre (l) gibi birimlerin sonuna nokta konulmaması bir dünya standardıdır. Bu birimlere ek getirilirken kelimenin Türkçe okunuşu baz alınır.
- m’den (metreden)
- cm’yi (santimetreyi)
- g’ın (gramın)
- mm’de (milimetrede)
Numara sözcüğünün kısaltması (No.) da özel bir durumdur. Bu kısaltmaya getirilen ekler, kelimenin okunuşuna göre (numaralı, numarasız) getirilir: No.lu, No.suz.
Üst İşaretli Kısaltmalar
Metrekare (m²), metreküp (m³) gibi üst işaretli kısaltmalarda ek getirilirken kesme işareti kullanılmaz. Üst işareti zaten bir ayırıcı görev üstlendiği için doğrudan ek yazılır ve ek, üst işaretinin okunuşuna uygun olur.
En Sık Yapılan Yazım Yanlışları ve Çözümleri
Öğrencilerin en çok karıştırdığı durumlardan biri, kısaltmanın son harfinin “k” olmasıdır. Türkçede “k” harfi “ka” diye değil, “ke” diye okunur. Dolayısıyla SGK’ya değil, SGK’ye şeklinde yazılmalıdır. Bu kural sınavların en sevilen tuzak sorularından biridir.
Bir diğer yaygın hata ise nokta kullanımıyla ilgilidir. Kısaltmanın sonunda nokta varsa ve ek getirilecekse, noktanın yanına bir de kesme işareti koymak yanlıştır. Nokta zaten kelimeyi bitirmiş veya kısaltmış sayılır, ek doğrudan yanına yazılır.
Öğrendiklerinizi Pekiştirin
Kısaltmaların yazımı ve noktalama kurallarını tam olarak kavramak için bolca pratik yapmak gerekir. Aşağıdaki soruları çözerek konuyu ne kadar anladığınızı test edebilirsiniz. Unutmayın ki dil bilgisi, kuralları uygulamaya döktüğünüzde kalıcı hale gelir.
- Aşağıdaki yazımlardan hangisi doğrudur?
A) T.D.K.’nin
B) TDK’nın
C) TDK’ye
D) T.D.K’ye - Ölçü birimlerine getirilen eklerle ilgili hangisi yanlıştır?
A) kg’dan
B) m.den
C) cm’yi
D) mm’ye - Hangisinde nokta kullanımı doğrudur?
A) T.H.Y.
B) Dr.
C) kg.
D) m²’ye - “No.lu” yazımıyla ilgili ne söylenebilir?
A) Yazım yanlışı vardır, kesme kullanılmalıydı.
B) Doğrudur, numara kısaltması özel bir kurala tabidir.
C) Yanlıştır, nokta kullanılmamalıydı.
D) Büyük harfle yazılmalıydı.
- Büyük harfli kısaltmalarda harfler arasına nokta konmaz (İstisnalar: T.C. ve T.).
- Kısaltmalara getirilen ekler; büyük harflerde son harfin okunuşuna, küçük harflerde ise kelimenin tam okunuşuna göredir.
- Ölçü birimlerinin (kg, m, l, km) sonunda asla nokta kullanılmaz.
- Nokta ile biten kısaltmalarda ek getirilirken kesme işareti (‘) kullanılmaz.
- Üst işaretli kısaltmalarda (m², cm³) ekler kesme işareti olmadan yazılır.
- Son harfi “k” olan kısaltmalar “ke” sesiyle biter ve ek buna göre gelir (SGK’ye gibi).
