Kurtuluş Savaşı Doğu ve Güney Cepheleri Konu Anlatımı

Kurtuluş Savaşı Doğu ve Güney Cepheleri, Türk milletinin bağımsızlık mücadelesinde vatan topraklarını korumak amacıyla Doğu’da Ermenilere, Güney’de ise Fransız ve Ermeni güçlerine karşı sergilediği askeri ve diplomatik mücadelelerin bütünüdür. Milli Mücadele dönemi müfredatının ve tarih bilincinin temel taşlarından birini oluşturan bu konu, Türkiye Cumhuriyeti’nin sınırlarının nasıl çizildiğini ve Sevr Antlaşması’nın ilk kez nasıl geçersiz kılındığını anlamak açısından hayati bir önem taşır.

Doğu Cephesi: Nedenleri, Gelişimi ve Askeri Harekât

Doğu Cephesi, Mondros Ateşkes Antlaşması’nın ardından Doğu Anadolu bölgesinde bir Ermeni devleti kurma girişimlerini bertaraf etmek amacıyla açılmıştır. İtilaf Devletleri, Sevr Antlaşması taslağında Doğu Anadolu’da bağımsız bir Ermenistan öngörürken Ermeni çeteleri de bölgedeki Türk nüfusa yönelik saldırılarını tırmandırmıştı. Bunun üzerine TBMM Hükümeti; bölge halkının can ve mal güvenliğini sağlamak, aynı zamanda vatanın bütünlüğünü korumak adına askeri harekât kararı aldı.

Doğu Cephesi’nin en belirgin özelliği, Milli Mücadele’nin diğer cephelerinden farklı olarak önceden teşekkül etmiş ve terhis edilmemiş nizami bir orduya sahip olmasıdır. Mondros Ateşkes Antlaşması’nın orduların dağıtılmasını öngören maddesine boyun eğmeyen Kazım Karabekir Paşa, 15. Kolordu’yu muhafaza ederek TBMM emrine vermiştir. Bu sayede Doğu Cephesi, Türk tarafının ilk düzenli ordu mücadelesine sahne olmuştur.

Kazım Karabekir Paşa ve Doğu Harekâtı

TBMM tarafından Doğu Cephesi Komutanlığı’na atanan Kazım Karabekir Paşa, 28 Eylül 1920 tarihinde Ermeni güçlerine karşı taarruz başlattı. Türk ordusu kısa sürede büyük bir başarı yakalayarak Sarıkamış, Göle, Oltu, Kars ve Gümrü’yü işgalden kurtardı. Ağır bir yenilgi alan Ermenistan Hükümeti barış talep etmek zorunda kaldı. Nitekim bu harekât, TBMM’nin elde ettiği ilk büyük askeri zafer olarak tarihe geçti.

Gümrü Antlaşması (3 Aralık 1920) ve Siyasi Sonuçları

Ermenistan ile TBMM Hükümeti arasında 3 Aralık 1920 gecesi imzalanan Gümrü Antlaşması, Kurtuluş Savaşı’nın kilit dönüm noktalarından biridir. Antlaşmanın öne çıkan temel maddeleri şunlardır:

• Sınır Çizgisi: Arpaçay ve Aras Nehri sınır kabul edildi; Kars, Sarıkamış, Kağızman ve Iğdır Türk devletine bırakıldı.
• Sevr’in Reddi: Ermenistan, Sevr Antlaşması’nı tanımadığını ve Doğu Anadolu’daki toprak taleplerinden vazgeçtiğini kabul etti.
• Göç ve Güvenlik: Suça karışmamış Ermenilerin altı ay içinde Anadolu’ya dönebileceği kararlaştırıldı.

Gümrü Antlaşması ile Doğu Cephesi’ndeki askeri çatışmalar büyük oranda sona ermiştir. Buradaki birliklerin ve mühimmatın bir kısmı daha sonra Batı Cephesi’ne kaydırılarak Yunanistan’a karşı yürütülen mücadelede güç çarpanı olarak kullanılmıştır. Doğu sınırımız daha sonra Gürcistan ile imzalanan Batum Antlaşması, Sovyet Rusya ile yapılan Moskova Antlaşması (16 Mart 1921) ve Kafkas Cumhuriyetleri ile imzalanan Kars Antlaşması (13 Ekim 1921) ile son şeklini almıştır.

Güney Cephesi: Kuva-yı Milliye ve Destansı Halk Direnişi

Güney Cephesi, Mondros Ateşkesi’nin ardından İngilizler tarafından işgal edilen, ancak daha sonra İtilaf Devletleri arasındaki Gizli Antlaşmalar (Sykes-Picot) uyarınca Fransa’ya devredilen Adana, Maraş, Antep ve Urfa bölgelerinde açılmıştır. Fransızlar, bölgeye geldikten sonra Suriye’den getirdikleri Ermeni çetelerini ve intikam alaylarını silahlandırarak yerli Türk halkına karşı baskı ve zulüm politikası uygulamıştır.

Güney Cephesi’ni Doğu ve Batı Cephelerinden ayıran en belirgin fark, bu bölgede TBMM’ye bağlı düzenli bir ordunun bulunmamasıdır. Bölge halkı, vatanını ve namusunu korumak amacıyla tamamen kendi imkânlarıyla örgütlenmiş ve Kuva-yı Milliye ruhuyla topyekûn bir halk savunması başlatmıştır. Mustafa Kemal Paşa, Sivas Kongresi’nden sonra bölgeye direnişi örgütlemek üzere subaylar (Süvari Yüzbaşı Ali Saip Bey, Üsteğmen Salih Bey vb.) göndermiştir.

Maraş Savunması: İmanın Direnişi

Maraş’taki halk direnişi, Fransız askerleri ve Fransız üniforması giymiş Ermenilerin Türk kadınlarının peçesini açmaya çalışması üzerine Sütçü İmam’ın ilk kurşunu atmasıyla alevlenmiştir. Ardından Fransızların Maraş Kalesi’nden Türk bayrağını indirmesi üzerine Ulu Cami İmamı Rıdvan Hoca’nın “Cuma namazı hür olan beldelerde kılınır, kalesinde bayrağı dalgalanmayan bir memlekette cuma namazı kılınmaz!” sözüyle halk kaleye akın etmiştir. 22 gün süren sokak çatışmaları sonucunda Fransızlar 12 Şubat 1920’de şehri terk etmek zorunda kalmıştır.

Antep Savunması: Çoluk Çocuk Topyekûn Mücadele

Antep halkı, Kilis-Antep yolunu kapatarak Fransız garnizonuna yardım gitmesini engellemeye çalışan Şahin Bey (Mehmet Said) liderliğinde organize olmuştur. Şahin Bey’in “Düşman cesedimi çiğnemeden Antep’e giremez!” antıyla başlattığı direniş, onun şehit düşmesinden sonra Karayılan ve diğer Kuva-yı Milliyecilerle devam etmiştir. Antep halkı tam 11 ay boyunca açlık, cephanesizlik ve ağır bombardıman altında şehri savunmuş, 9 Şubat 1921’de teslim olmak zorunda kalmış olsa da Fransızlara ağır kayıplar verdirerek işgalin ilerlemesini durdurmuştur. Benzer bir yaklaşım, Türk Kadınına Seçme ve Seçilme Hakkı Verilmesi Konu Anlatımı içeriğinde de ayrıntılarıyla ele alınmaktadır.

Urfa ve Adana (Çukurova) Mücadelesi

Urfa’da Yüzbaşı Ali Saip Bey (Nursel) önderliğinde teşkilatlanan Kuva-yı Milliye birlikleri, Fransız kuvvetlerine ültimatom vererek şehri boşaltmalarını istemiştir. Şiddetli çatışmaların ardından Fransızlar 11 Nisan 1920’de Urfa’yı terk etmiştir. Adana ve Çukurova bölgesinde ise Tayyar Rahmiye Hanım, Tufan Bey ve Doğan Bey gibi kahramanlar Fransız işgalcilerine karşı çete savaşları yürütmüş, Fransızların Çukurova içlerine ilerlemesine engel olmuştur. Konuyu tarihsel süreç bakımından pekiştirmek isteyenler için Amasya Genelgesi ve Erzurum Kongresi Konu Anlatımı başlıklı çalışmamıza göz atmak faydalı olabilir.

Doğu ve Güney Cepheleri Karşılaştırma Tablosu

İki cephe arasındaki temel askeri, siyasi ve stratejik farkları aşağıdaki karşılaştırma tablosunda detaylı olarak inceleyebilirsiniz:

1921 Ankara Antlaşması ve Güney Cephesi’nin Kapanması

Güney Cephesi’ndeki kanlı çatışmalar, Batı Cephesi’nde kazanılan II. İnönü ve özellikle Sakarya Meydan Muharebesi’nin zaferle sonuçlanması üzerine diplomatik bir çözüme kavuşmuştur. Yunan ordusunun durdurulduğunu ve Türk milletinin kolay kolay pes etmeyeceğini anlayan Fransa, İtilaf Devletleri bloğundan ayrılarak TBMM ile masaya oturmayı kabul etmiştir.

20 Ekim 1921 tarihinde imzalanan Ankara Antlaşması ile Güney Cephesi resmi olarak kapanmıştır. Antlaşmanın en önemli sonuçları şunlardır:

• Savaş Durumu Sona Erdi: Fransa ile TBMM arasındaki savaş hali sona ermiş, taraflar esirleri karşılıklı serbest bırakmıştır.
• İtilaf Bloğunda Çatlak: Fransa, TBMM’yi ve Misak-ı Milli’yi tanıyan ilk İtilaf Devleti olmuştur. Bu durum İtilaf Devletleri arasındaki birliği parçalamıştır.
• Hatay’ın Statüsü: Hatay (İskenderun) Fransa yönetimindeki Suriye sınırları içinde kalmış, ancak özel bir yönetim kurulması ve Türkçe’nin resmi dil olması kabul edilmiştir. Bu durum Misak-ı Milli’den verilen ikinci tavizdir.
• Birliklerin Aktarılması: Güney Cephesi’nin kapanmasıyla buradaki Kuva-yı Milliye birlikleri ve askeri malzeme Batı Cephesi’ne kaydırılmış, Büyük Taarruz öncesi ordu güçlendirilmiştir.

Doğu ve Güney Cephelerinin Milli Mücadele’ye Katkıları

Doğu ve Güney Cepheleri, Milli Mücadele’nin genel seyri açısından stratejik kilit roller üstlenmiştir. Her iki cephenin de başarıyla kapatılması, TBMM Hükümeti’nin üzerindeki çok yönlü askeri baskıyı kaldırmıştır. Doğu’da Ermenilerin, Güney’de ise Fransızların bertaraf edilmesi sayesinde Türk ordusu bütün kaynaklarını ve dikkatini ana tehlike olan Batı Cephesi’ndeki Yunan işgaline odaklayabilmiştir. Meraklısı için Kurtuluş Savaşı Kahramanları: Kim Kimdir? konusunu incelemek konuyu daha iyi kavramaya yardımcı olur.

Ayrıca bu cephelerde elde edilen askeri zaferler, masada diplomatik başarılara dönüşmüş; iç politikada halkın TBMM’ye olan güvenini pekiştirirken dış politikada Sovyet Rusya ve Fransa gibi güçlerin TBMM’yi meşru bir muhatap olarak tanımasını sağlamıştır.

Doğu ve Güney Cephesi Konu Anlatımı Soru ve Alıştırmaları

Öğrendiğiniz bilgileri pekiştirmek ve sınavlara hazırlık seviyenizi ölçmek için aşağıdaki alıştırma sorularını yanıtlayabilirsiniz.

Öğrendiklerinizi Pekiştirin ve Batı Cephesi’ne Geçiş Yapın

Kurtuluş Savaşı Doğu ve Güney Cepheleri konu anlatımı ile Milli Mücadele’nin ilk aşamalarını, kazanılan zaferleri ve bu zaferlerin getirdiği diplomatik başarıları detaylıca öğrendiniz. Doğu’da Kazım Karabekir’in nizami ordusuyla kazanılan zafer, Güney’de ise sivil halkın iman ve cesaretle yazdığı Kuva-yı Milliye destanı, Türkiye Cumhuriyeti’nin temellerini atmıştır. Bu iki cephenin zaferle kapanması, Türk ordusunun Batı Cephesi’nde Yunanistan’a karşı yürüteceği nihai kurtuluş harekâtına zemin hazırlamıştır. Tarih derslerinizde ve sınavlarda başarı yakalamak için kronolojik akışa, antlaşma maddelerine ve kahramanların isimlerine dikkat etmeniz faydalı olacaktır.