Osmanlı Gerileme Dönemi Islahatları ve Özellikleri

Osmanlı Gerileme Dönemi Islahatları, 18. yüzyılda Osmanlı Devleti’nin askeri, idari ve teknik alanlardaki gerilemeyi durdurmak amacıyla Batı dünyasını örnek alarak hayata geçirdiği köklü yenileşme ve modernleşme hareketleridir. Tarih sınavlarında yüksek başarı yakalamak ve günümüz Türkiye’sinin kurumlaşma kökleri ile batılılaşma macerasını doğru kavramak için bu dönemin temel dinamiklerini bilmek kritik önem taşır.

Gerileme Dönemi Islahatlarının Genel Özellikleri ve Duraklama Döneminden Farkları

18. yüzyıl Osmanlı ıslahatları, devletin gerileme sürecine girdiği ve askeri alanda üst üste mağlubiyetler aldığı bir konjonktürde şekillenmiştir. 17. yüzyıl (Duraklama Dönemi) yeniliklerinde sorunların kaynağı Kanuni Sultan Süleyman dönemindeki eski düzenin bozulmasında aranırken, 18. yüzyılda ise Avrupa’nın bilimsel, askeri ve teknolojik üstünlüğü nihayet kabul edilmiştir. Bu kırılma, Osmanlı ıslahat anlayışında radikal bir zihniyet değişimine işaret eder.

Gerileme Dönemi ıslahat hareketleri, yüzeysel tedbirlerden ziyade kurumlaşmaya yönelik adımlarla öne çıkar. Yabancı uzmanlardan yararlanılması, askeri okulların açılması ve matbaanın ülkeye girmesi bu değişimin en somut göstergeleridir. Buna karşın yapılan yenilikler bir rejim değişikliğini yahut halkın yönetime katılımını hedeflememiş; doğrudan mevcut devlet düzenini ayakta tutmayı amaçlamıştır.

Osmanlı tarihinin farklı dönemleri arasında karşılaştırma yapmak konuyu pekiştirmenizi sağlar. Bu doğrultuda, Osmanlı Devletinde Duraklama Dönemi Nedenleri ve Sonuçları rehberi konuyu farklı bir perspektiften ele almaktadır.

18. Yüzyıl Islahatlarının Tarihsel Süreci ve Kronolojisi

Osmanlı Devleti’nde gerileme süreci, 1699 Karlofça Antlaşması ile başlayıp 1792 Yaş Antlaşması’na kadar devam eder. Bu 92 yıllık zaman dilimi, devletin kaybettiği toprakları geri alma ümidini zayıflatıp eldeki toprakları koruma politikasına yöneldiği bir evredir. Islahat çabaları da söz konusu siyasi konjonktüre paralel biçimde gelişmiştir.

Gerileme Dönemi boyunca tahta geçen padişahlar ve görev alan sadrazamlar, çöküşü durdurmak adına döneme damga vuran hamleler yapmışlardır. Süreci padişah dönemleri üzerinden incelemek, konuların zihinde netleşmesini kolaylaştıracaktır.

Lale Devri ve İlk Batılılaşma Adımları (1718 – 1730)

1718 Pasarofça Antlaşması ile başlayan ve 1730 Patrona Halil İsyanı ile noktalanan süreç Lale Devri olarak adlandırılır. Padişah III. Ahmet ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öncülüğünde yürütülen bu evre, Osmanlı Devleti’nin Batı’ya açılan ilk penceresidir. Lale Devri’nde öncelik askeri konulardan ziyade kültürel, toplumsal ve teknik yeniliklere verilmiştir.

Dönemin en kritik gelişmesi, 1727 yılında İbrahim Müteferrika ve Said Efendi tarafından kurulan ilk Osmanlı matbaasıdır. Dini eserlerin el yazması halinde hattatlarca basılmasına devam edilmiş; matbaada ise Vankulu Lügati gibi bilimsel ve edebi eserlerin basımına öncelik verilmiştir. Böylece toplumsal bir tepkinin doğması stratejik bir hamleyle engellenmiştir. Benzer bir yönetim anlayışını Yükseliş Dönemi Osmanlı Devleti Özellikleri ve Başarı Faktörleri incelememiz üzerinden de değerlendirebilirsiniz.

Lale Devri’nde atılan diğer önemli adımlar şunlardır:

• Geçici Elçilikler: Paris, Viyana ve Londra gibi Avrupa merkezlerine ilk kez geçici elçiler atanmıştır. Yirmi Sekiz Çelebi Mehmet Efendi’nin kaleme aldığı Fransa Sefaretnamesi, Osmanlı’nın Batı kurumlarını tanımasında öncü rol oynamıştır.
• İtfaiye Teşkilatı: Yeniçeri Ocağı bünyesinde Tulumbacılar Ocağı adıyla ilk itfaiye teşkilatı kurulmuştur.
• Sağlık ve Sanayi: Çiçek aşısı yaygınlaştırılmış; Yalova’da kağıt imalathanesi, İstanbul’da çini ve kumaş imalathaneleri açılmıştır.
• Kütüphaneler: Enderun Kütüphanesi ve III. Ahmet Kütüphanesi kurularak kıymetli yazma eserler güvence altına alınmıştır.

Lale Devri, üst düzey yöneticilerin lüks ve eğlenceye daldığı algısı ile ağırlaşan ekonomik şartlar neticesinde Patrona Halil İsyanı ile kanlı şekilde sona ermiştir. İsyan sonucunda III. Ahmet tahttan indirilmiş, Nevşehirli Damat İbrahim Paşa ise katledilmiştir.

I. Mahmut Dönemi ve Askeri Modernleşme (1730 – 1754)

Lale Devri’nin ardından tahta çıkan I. Mahmut, devletin öncelikli ihtiyacının askeri disiplin ve modernleşme olduğunu kavramıştır. Dolayısıyla I. Mahmut dönemi ıslahatları, süs ve kültür yeniliklerinden ziyade doğrudan ordu ile donanmayı güçlendirmeye odaklanmıştır.

Fransa’dan davet edilen ve Müslüman olarak Humbaracı Ahmet Paşa unvanını alan Comte de Bonneval, Osmanlı kara ordusunu Avrupa standartlarında yeniden organize etmiştir. Bu kapsamda Humbaracı Ocağı ve Topçu Ocağı ıslah edilmiş; ordu bölük, tabur ve alay sistemine göre düzenlenmiştir.

1734 yılında açılan Hendesehane (Kara Mühendishanesi’nin temeli), Batılı anlamda askeri subay ve teknik eleman yetiştiren ilk yükseköğretim kurumu kabul edilir. Söz konusu adım, Osmanlı eğitim sisteminde geleneksel medrese anlayışının dışına çıkıldığının somut kanıtıdır. Devlet kurumlarındaki bu tarihsel değişimi Osmanlı Devleti Kuruluş Dönemi Padişahları Kimlerdir başlıklı rehberimizle kıyaslayarak inceleyebilirsiniz.

III. Mustafa ve I. Abdülhamit Dönemleri (1757 – 1789)

18. yüzyılın ikinci yarısında Rusya ile yaşanan yıpratıcı savaşlar, askeri reformların kesintisiz sürdürülmesini zorunlu kılmıştır. III. Mustafa döneminde Sadrazam Koca Ragıp Paşa ve Fransız kökenli uzman Baron de Tott kritik yenilikler gerçekleştirmiştir.

Baron de Tott’un katkılarıyla Sürat Topçuları Ocağı kurulmuş, ordunun ateş gücü modernize edilmiştir. 1773 yılında nitelikli deniz subayı yetiştirmek maksadıyla Mühendishane-i Bahr-i Hümayun (Deniz Mühendishanesi) faaliyete geçirilmiştir. Ayrıca devlet maliyesini rahatlatmak için iç borçlanma modeli olan Esham sistemi hayata geçirilmiştir.

I. Abdülhamit döneminde ise Sadrazam Halil Hamid Paşa’nın çabalarıyla İstihkam Okulu açılmıştır. Yeniçeri sayımı yapılmış, cülus bahşişi dağıtma geleneği sınırlandırılmış ve ulufe (yeniçeri maaş belgesi) alım-satımı kesin olarak yasaklanmıştır. Ek olarak yabancı uzmanların Müslüman olma ve Osmanlı kıyafeti giyme zorunluluğu da bu dönemde kaldırılmıştır.

Nizam-ı Cedit Dönemi ve III. Selim Islahatları (1789 – 1807)

Osmanlı Gerileme Dönemi’nin en radikal, planlı ve kapsamlı ıslahat hareketi III. Selim döneminde yürütülmüştür. Bu döneme ve kurulan modern orduya Nizam-ı Cedit (Yeni Düzen) adı verilir. III. Selim, yeniliklere girişmeden önce devlet adamları ve uzmanlardan raporlar (Layiha) isteyerek sistemli bir reform programı hazırlatmıştır.

Söz konusu raporlar doğrultusunda III. Selim döneminde atılan başlıca adımlar şunlardır:

• Nizam-ı Cedit Ordusu: Batılı tarzda eğitilen ve teçhiz edilen ilk düzenli ordu kurulmuştur. Bu ordunun ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla İrad-ı Cedit adıyla ayrı bir hazine oluşturulmuştur.
• Daimi Elçilikler: Avrupa’daki gelişmeleri yakından takip etmek ve diplomasiyi etkili kılmak amacıyla Londra, Paris, Viyana ve Berlin gibi merkezlerde daimi elçilikler açılmıştır.
• Askeri Okullar ve Eğitim: Mühendishane-i Berrî-i Hümâyun (Kara Mühendishanesi) genişletilmiş ve Fransızca ilk resmi yabancı dil olarak müfredata eklenmiştir.
• Devlet Matbaası: Matbaa-i Âmire adıyla ilk resmi devlet matbaası kurulmuştur.

III. Selim’in büyük umutlarla başlattığı bu reform süreci, 1807 yılındaki Kabakçı Mustafa İsyanı ile kanlı bir şekilde noktalanmış; III. Selim tahttan indirilerek Nizam-ı Cedit ordusu lağvedilmiştir.

18. Yüzyıl (Gerileme Dönemi) Islahatlarının Genel Özellikleri

Osmanlı Gerileme Dönemi ıslahatları genel olarak değerlendirildiğinde şu temel özellikler öne çıkmaktadır:

• İlk kez Batı’nın teknik ve askeri alanlardaki üstünlüğü kabul edilmiş ve Batı tarzı ıslahatlar yapılmıştır.
• Islahatlar ağırlıklı olarak askeri ve teknik alanlarda yoğunlaşmıştır.
• 17. yüzyıl ıslahatlarına kıyasla daha radikal, planlı ve Batı merkezlidir.
• Sürekli bir devlet politikası haline getirilememiş, padişah ve devlet adamlarının ömrüyle sınırlı kalmıştır.
• Yeniçeri ve ulema muhalefeti ile halkın tam benimseyememesi nedeniyle sık sık isyanlarla kesintiye uğramıştır.