Tanzimat Dönemi Türk Tiyatrosu, Batılı anlamda yazılı metne dayalı tiyatro sanatının Türk edebiyatındaki ilk sistemli örneklerinin verildiği, toplumsal değişim ve edebî yenileşmenin en güçlü aracı olarak öne çıkan tarihsel bir dönemdir. Türk toplumunun geleneksel seyirlik oyunlardan (Karagöz, Ortaoyunu, Meddah) modern sahne sanatlarına geçişini simgeleyen bu evre, gerek AYT Edebiyat ve okul sınavlarındaki yüksek soru potansiyeli gerekse kültür tarihimizdeki dönüştürücü rolü bakımından edebiyat müfredatının en kritik konularından birini teşkil eder.
- Tanzimat Dönemi Türk Tiyatrosunun tarihsel gelişimini ve Batılılaşma sürecindeki rolünü kavramak
- 1. Dönem ve 2. Dönem Tanzimat Tiyatrosu arasındaki temel farkları dil, üslup ve tema açısından analiz etmek
- İbrahim Şinasi, Namık Kemal, Ahmet Vefik Paşa ve Abdülhak Hâmit Tarhan gibi dönemin öncü yazarlarının edebî kişiliklerini öğrenmak
- Şair Evlenmesi, Vatan yahut Silistre ve Zor Nikâh gibi kilit eserlerin içerik ile teknik özelliklerine hâkim olmak
- Geleneksel Türk tiyatrosu ile modern Tanzimat tiyatrosu arasındaki yapısal farkları ayırt etmek
- İlk Yazılan Tiyatro: Şinasi – Şair Evlenmesi (1859 yazılış, 1860 basım)
- İlk Sahnelenen Tiyatro: Namık Kemal – Vatan yahut Silistre (1873)
- Tiyatroyu Kurumsallaştıran İsim: Ahmet Vefik Paşa (Molière çevirileri ve Bursa Tiyatrosu)
- Sahne Sanatçısı ve Kurucu: Güllü Agop (Tiyatro-yu Osmani / Gedikpaşa Tiyatrosu)
- Dönemsel Kırılma: 1. Dönemde tiyatro “halkı eğitme okulu”, 2. Dönemde ise “edebî bir tür” olarak görülmüştür.
Tanzimat Dönemi Tiyatrosunun Doğuşu ve Tarihsel Arka Planı
Türk edebiyatında Tanzimat Fermanı’nın (1839) ilanıyla başlayan Batılılaşma hareketleri, edebî türler üzerinde köklü bir değişim yaratmıştır. Bu değişimden en hızlı ve belirgin şekilde etkilenen alan ise şüphesiz tiyatro olmuştur. Tanzimat öncesinde Türk toplumunda canlı bir gösteri kültürü mevcuttu; ancak bu kültür yazılı bir metne dayanmayan, irticalen (doğaçlama) sergilenen Karagöz, Ortaoyunu, Meddah ve Seyirlik Köy Oyunlarından oluşuyordu.
19. yüzyılın ortalarında Batı ile kurulan yoğun diplomatik ve kültürel temaslar, İstanbul’da yerleşik yabancı tiyatro topluluklarının temsil vermesine zemin hazırladı. Özellikle Fransız ve İtalyan tiyatro gruplarının Pera’da sergilediği oyunlar, Osmanlı aydınlarının dikkatini çekti. Saray çevresinde de karşılık bulan bu ilgi, Dolmabahçe Sarayı bünyesinde bir tiyatro salonunun açılmasına kadar uzandı. Tanzimat aydınları, tiyatroyu yalnızca estetik bir eğlence aracı olarak değil, geniş halk kitlelerine ulaşabilen ve onları eğiten devasa bir okuma ve bilinçlendirme mektebi olarak değerlendirdiler.
- 1859: Şinasi’nin ilk Türkçe Batılı tiyatro oyunu olan Şair Evlenmesi‘ni kaleme alması.
- 1860: Şair Evlenmesi‘nin Tercüman-ı Ahvâl gazetesinde tefrika edilerek yayımlanması.
- 1868: Güllü Agop’un Gedikpaşa’da Tiyatro-yı Osmânî‘yi kurması ve Türkçe oyun sergileme tekelini alması.
- 1873: Namık Kemal’in Vatan yahut Silistre oyununun Gedikpaşa Tiyatrosunda sahnelenmesi ve halkta yarattığı büyük coşku.
- 1879: Ahmet Vefik Paşa’nın Bursa Valiliği sırasında ilk eyalet tiyatrosunu kurarak Molière uyarlamalarını sahneletmesi.
Gedikpaşa Tiyatrosu ve Güllü Agop’un katkıları, Türk tiyatrosunun profesyonel bir yapı kazanmasında dönüm noktasıdır. Güllü Agop, Ermeni oyunculara Türkçe diksiyon dersleri aldırarak Osmanlı Türkçesiyle oyunlar oynatmış ve Batı dramaturjisini yerli sahneye taşımıştır.
Tanzimat 1. Dönem Tiyatrosunun Temel Özellikleri
Tanzimat 1. Dönem edebiyatçıları (Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Ahmet Vefik Paşa), “Sanat toplum içindir” ilkesini benimsemişlerdir. Bu anlayış doğrultusunda tiyatro, toplumsal aksaklıkları düzeltmek, vatan sevgisini aşılamak, görücü usulü evliliğin zararlarını göstermek ve halkı okuma yazma bilmese dahi eğitmek için bir kaldıraç olarak görülmüştür.
Birinci dönem tiyatro yazarlarının temel hedefi sahnelenmeye uygun, anlaşılır ve halkın konuştuğu dille yazılmış eserler üretmektir. Konuşma dili ile yazı dili arasındaki uçurumu kapatmak isteyen yazarlar, tiyatro diyaloglarında oldukça sade bir Türkçe kullanmaya gayret etmişlerdir.
Teknik açıdan bakıldığında 1. Dönem tiyatro oyunları henüz emekleme aşamasındadır. Olay örgüsünde tesadüflere sıkça yer verilir, karakterler genellikle tek boyutlu (tamamen iyi ya da tamamen kötü) ele alınır. Ancak sahne dili oluşturma çabası ve toplumsal mesaj kaygısı son derece yüksektir. Komedilerde Klasisizm akımının (özellikle Molière), dramlarda ise Romantizm akımının (Victor Hugo ve Shakespeare) etkileri net biçimde görülür.
Tanzimat 2. Dönem Tiyatrosunun Temel Özellikleri
1876 sonrasında yaşanan siyasi gelişmeler, II. Abdülhamid döneminin sansür ve denetim mekanizmaları, tiyatro sanatının yönünü kökten değiştirmiştir. Gedikpaşa Tiyatrosu’nun yıkılması ve toplu gösterilerin sıkı denetime tabi tutulması sonucunda 2. Dönem Tanzimat sanatçıları (Abdülhak Hâmit Tarhan, Recaizade Mahmut Ekrem) tiyatrodan toplumsal işlevi çekip almışlardır.
Bu dönemde “Sanat sanat içindir” anlayışı hâkim olmuş; tiyatro eserleri sahnelenmek için değil, okunmak için kaleme alınmaya başlanmıştır. Oyunların sahne tekniğine uygunluğu göz ardı edilmiş, mekân tasvirleri karmaşıklaşmış ve sahnelenmesi neredeyse imkânsız olan devasa felsefi ve tarihî dramlar yazılmıştır.
Dil açısından bakıldığında, 1. Dönemdeki sadelik yerini süslü, ağır ve ağdalı bir Osmanlıcaya bırakmıştır. Şiir biçiminde (manzum) yazılan tiyatroların sayısı artmış, aruz ve hece ölçüsüyle yazılan oyunlar edebiyatımıza girmiştir. Konular ise toplumsal sorunlardan ziyade uzak coğrafyaların tarihi, egzotik temalar, kişisel ihtiraslar, soyut felsefi sorgulamalar ve ağır trajediler üzerine yoğunlaşmıştır.
1. ve 2. Dönem Tanzimat Tiyatrosu Karşılaştırması
Tanzimat tiyatrosunun geçirdiği zihniyet değişimini ve dönemler arasındaki farkları anlamak için aşağıdaki karşılaştırma tablosunu inceleyebilirsiniz:
| Karşılaştırma Ölçütü | Tanzimat 1. Dönem Tiyatrosu | Tanzimat 2. Dönem Tiyatrosu |
|---|---|---|
| Temel Anlayış | Sanat toplum içindir (Eğitici ve öğretici) | Sanat sanat içindir (Estetik ve soyut) |
| Sahnelenme Amacı | Sahnelenmek amacıyla yazılmıştır | Okunmak amacıyla yazılmıştır |
| Dil ve Üslup | Halkın anlayabileceği sade konuşma dili | Ağır, ağdalı, süslü ve manzum (şiirsel) dil |
| Etkilenilen Akımlar | Klasisizm (Komedide), Romantizm (Dramda) | Ağırlıklı olarak Romantizm |
| Öne Çıkan Yazarlar | Şinasi, Namık Kemal, Ahmet Vefik Paşa | Abdülhak Hâmit Tarhan, Recaizade M. Ekrem |
Tanzimat Dönemi Tiyatrosunun Önemli Temsilcileri
Tanzimat edebiyatında tiyatro türünün gelişmesine öncülük eden yazarlar, üstlendikleri farklı misyonlarla tiyatronun kurumsallaşmasını ve çeşitlenmesini sağlamışlardır.
1. İbrahim Şinasi (1826 – 1871)
Türk edebiyatında ilklerin adamı olarak tanınan Şinasi, Batılı anlamda kaleme alınan ilk tiyatro eseri olan Şair Evlenmesi‘nin yazarıdır. Fransız edebiyatından ve özellikle Molière’den etkilenen sanatçı, tiyatroyu toplum kurallarını ve yanlış gelenekleri eleştirmenin en etkili yolu olarak görmüştür. Eserlerinde Klasisizm akımının izleri açıkça görülür.
2. Namık Kemal (1840 – 1888)
Tiyatroyu yalnızca bir eğlence aracı değil, aynı zamanda halkı eğitmenin en etkili yolu ve “eğlencelerin en faydalısı” olarak gören Namık Kemal, sahnelenen ilk Türk tiyatrosu Vatan yahut Silistre ile toplumda büyük bir yankı uyandırmıştır. Eserlerinde Romantizm akımının etkisi hâkimdir ve vatan, hürriyet gibi toplumsal temalar öne çıkar. Bu yaklaşımı farklı bir örnekte görmek isteyenler Cumhuriyet Dönemi Şiir Toplulukları ve Özellikleri Konu Anlatımı sayfasına bakabilir.
3. Ahmet Vefik Paşa (1823 – 1891)
Molière’den yaptığı çeviriler ve uyarlamalarla (adaptasyon) Türk tiyatrosunun kurumsallaşmasına en büyük katkıyı sağlayan isimlerden biridir. Bursa valiliği sırasında bir tiyatro binası yaptırmış, halkın ve devlet memurlarının tiyatroya gitmesini teşvik ederek tiyatro kültürünün yerleşmesinde öncü rol oynamıştır. Bu noktada Geçiş Dönemi Eserleri ve İlk Türk İslam Metinleri Konu Anlatımı başlıklı anlatım da işinizi kolaylaştırabilir.
4. Abdülhak Hâmit Tarhan (1852 – 1937)
Tanzimat II. Dönem sanatçısı olan Tarhan, dönemin siyasi baskıları nedeniyle tiyatrolarını sahnelenmek için değil, okunmak için kaleme almıştır. Eserlerinde ağır bir dil ve sahne tekniğine pek uygun olmayan, zengin bir şiirsel üslup kullanmıştır. Eşber, Finten ve Nesteren gibi dramlarıyla tanınır.
Tanzimat Tiyatrosunda I. ve II. Dönem Karşılaştırması
Tanzimat I. Dönem tiyatrosunda “toplum için sanat” anlayışı benimsenmiş, eserler sahnelenmek amacıyla sade bir dille yazılmıştır. II. Dönem tiyatrosunda ise sansür ve siyasi koşullar sebebiyle “sanat sanat içindir” anlayışına yönelinmiş; oyunlar sahnelenmekten ziyade okunmak üzere ağır ve süslü bir dille kaleme alınmıştır.
Sıkça Sorulan Sorular
- Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) — 11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı Ders Kitabı – Tanzimat Dönemi Türk Tiyatrosu
- TDV İslâm Ansiklopedisi — Tanzimat Edebiyatı ve Türk Tiyatrosu Maddeleri
