Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Özellikleri Konu Anlatımı

Divan edebiyatı nazım biçimleri; klasik Türk şiirinde beyit, dörtlük ya da bent birimleriyle oluşturulan, aruz ölçüsü ve belirli uyak kalıplarına dayanan köklü biçimsel yapılardır. Edebi mirasımızın temel taşlarını oluşturan bu nazım şekillerini ve özelliklerini kavramak, hem YKS/AYT gibi ulusal sınavlarda yüksek başarı yakalamak hem de metin tahlili yeteneğinizi geliştirmek açısından hayati bir öneme sahiptir.

Divan Edebiyatı Nazım Biçimleri Temel Özellikleri ve Sınıflandırılması

Divan edebiyatında bir şiirin nazım biçimini (şeklini) belirleyen temel unsurlar; kullanılan nazım birimi (beyit, dörtlük, bent), uyak (kafiye) dizilişi, beyit veya bent sayısı ve ölçüdür. Metinler dış yapılarına göre biçim kazanırken işlenen temalar ise ‘nazım türü’ kavramını oluşturur. Kısacası nazım biçimi eserin dış mimarisini, nazım türü ise özünü ve konusunu ifade eder.

Klasik Türk edebiyatında nazım biçimleri, şairin duygu ve düşüncelerini aktarırken sığındığı disiplinli kalıplardır. Aruz vezninin getirdiği ritmik yapı, zengin ve tam kafiyelerle birleştiğinde ortaya estetik açıdan son derece gelişmiş metinler çıkar. Divan şiiri nazım şekillerini doğru analiz edebilmek için öncelikle şiirin kaçarlı mısra gruplarıyla (birimlerle) yazıldığına bakmak gerekir.

Beyitlerle Kurulan Nazım Biçimleri

Beyit, iki dizeden oluşan ve kendi içinde anlam bütünlüğü taşıyan en temel nazım birimidir. Divan edebiyatında en çok tercih edilen ve en zengin külliyata sahip olan biçimler beyitlerle oluşturulmuştur.

1. Gazel

Aşk, kadın, şarap, sevgilinin güzelliği, yaşam sevinci veya tasavvufi derinlikleri konu edinen kısa şiirlerdir. Divan edebiyatının en popüler nazım biçimidir. Beyit sayısı genellikle 5 ile 15 arasında değişir. Uyak şeması aa – ba – ca – da – ea şeklindedir. Konu ilerledikçe Divan Edebiyatı Nedir? Özellikleri ve Sanatçıları ile bağlantılı noktalar da karşımıza çıkar.

• Matla Beyti: Gazelin ilk beytidir. Kendi arasında uyaklıdır (aa).
• Makta Beyti: Şairin mahlasının (takma adının) geçtiği son beyittir.
• Şah Beyit (Beytü’l-Gazel): Gazelin en güzel ve en etkileyici beytine verilen addır.
• Yek-âhenk Gazel: Bütün beyitlerinde aynı konunun işlendiği gazellerdir.
• Yek-âvâz Gazel: Her beyti aynı söyleyiş güzelliğine ve kalitesine sahip gazellerdir.

2. Kaside

Din ve devlet büyüklerini övmek veya belli olayları, mekanları anlatmak amacıyla yazılan uzun şiirlerdir. Beyit sayısı genellikle 31 ile 99 arasında değişir. Uyak şeması gazel ile aynıdır: aa – ba – ca – da…

Kasideler belirli bir düzen ve bölümler çerçevesinde kaleme alınır. Sınavlarda sıklıkla karşımıza çıkan bu bölümler şunlardır:

• Nesib (Teşbib): Şiirin giriş bölümüdür. Bahar, kış, ramazan veya at gibi muhtelif konular betimlenir.
• Girizgâh: Asıl konuya, yani övgüye geçişi sağlayan tek veya birkaç beyitlik köprüdür.
• Medhiye: Kasidenin sunulduğu kişinin niteliklerinin övüldüğü ana bölümdür.
• Tegazzül: Kasidenin akışı içinde gazel söyleme bölümüdür (her kasidede yer almayabilir).
• Fahriye: Şairin kendi şairliğini ve sanatsal yeteneğini gururla övdüğü bölümdür.
• Dua: Övülen şahsiyet ve şairin kendisi adına iyi dileklerde bulunularak şiire son verilen bitiş bölümüdür.

3. Mesnevi

Uzun aşk hikayeleri, savaşlar, dini ve ahlaki konulardan destanlara kadar pek çok temanın işlendiği, beyit sınırlaması bulunmayan özel bir nazım biçimidir. Divan edebiyatında günümüz roman ve hikayesinin yerini tutmuştur. Her beytin kendi içinde uyaklı olması (aa – bb – cc – dd – ee…), şaire uzun anlatımlarda büyük bir yazma kolaylığı sağlar.

Aynı şair tarafından yazılmış beş mesnevinin bir araya gelmesiyle oluşan topluluğa Hamse denir. Türk edebiyatında ilk hamse sahibi sanatçı Ali Şîr Nevâî’dir. Anadolu sahasında ise Taşlıcalı Yahya ve Hamdullah Hamdi tanınmış hamse şairlerimizdendir. Türk edebiyatının ilk mesnevisi ise Yusuf Has Hacib’in yazdığı Kutadgu Bilig‘dir.

4. Kıt’a ve Müstezat

Kıt’a: En az 2, en fazla 12 beyitten oluşan; çoğunlukla fikri, felsefi, ahlaki konuların ve nüktelerin işlendiği biçimdir. Uyak şeması genelde xa – xa – xa şeklindedir. Matla beyti ve mahlas bulunmaz.

Müstezat: Gazelin özel bir formudur. Gazelin her dizesine, kullanılan aruz kalıbına uygun kısa bir dize (ziyade) eklenerek oluşturulur. Bir uzun bir kısa mısradan meydana gelen dalgalı bir yapıya sahiptir.

Dörtlüklerle Kurulan Nazım Biçimleri

Dört dizeden oluşan bentlerle yazılan bu nazım biçimleri, tek dörtlükten oluşanlar ve çok sayıda dörtlükten oluşanlar olmak üzere ikiye ayrılır.

1. Rubai

İran edebiyatından Türk edebiyatına geçmiştir. Tek bir dörtlükten oluşur ve kendine özgü 24 özel aruz kalıbından biriyle yazılır. Genellikle felsefi düşünceler, tasavvuf, aşk ve hayatın anlamı gibi konular işlenir. Uyak düzeni aaba şeklindedir. Türk edebiyatında Yahya Kemal Beyatlı ve Ârif Nihat Asya rubai türünün önemli temsilcilerindendir.

2. Tuyuğ

Türklerin Divan edebiyatına kazandırdığı milli bir nazım biçimidir. Rubai gibi tek dörtlükten oluşur ve uyak şeması genellikle aaba şeklindedir. Aruzun sadece fâilâtün fâilâtün fâilün kalıbıyla yazılır. Kadı Burhaneddin ve Nesîmî tuyuğlarıyla tanınan başlıca şairlerdir.

3. Murabba

Dörder dizeden oluşan bentlerle kurulur. Bent sayısı genellikle 3 ila 7 arasında değişir. Uyak şeması aaaa / bbba / ccca biçimindedir. Aşk, dini, ahlaki ve felsefi konular rahatlıkla işlenebilir. Namık Kemal’in Vatan Murakabesi/Murabba’sı bu türün tanınmış örneklerindendir. Konuyu pratikte pekiştirmek isteyenler için Tasavvuf Edebiyatı Nazım Türleri ve Özellikleri Konu Anlatımı konusuna göz atmak faydalı olabilir.

4. Şarkı

Türklerin Divan edebiyatına kazandırdığı bir diğer milli nazım biçimidir. Halk edebiyatındaki türkü formunun etkisiyle gelişmiş, beste ile okunmak üzere kaleme alınmıştır. Dörtlük sayısı 3 ile 5 arasında değişir. Şarkının her bendinin üçüncü dizesine miyan (meyan), bent sonlarında tekrarlanan dizeye ise nakarat denir. Lale Devri şairi Nedim, şarkı türünün en büyük ustası kabul edilir. Kafası karışanlar için Halk Edebiyatı Nazım Biçimleri ve Türleri Örnekleri rehberi, konuyu farklı bir açıdan ele alır.

Bentlerle Kurulan Nazım Biçimleri (Musammatlar)

Beyit veya dörtlük dışındaki çok dizeli bent birimleriyle oluşturulan geniş hacimli nazım biçimleridir.

1. Terkib-i Bent

Bent sayısı 5 ile 15 arasında değişir; her bent 5 ila 10 beyitten meydana gelebilir. Her bendin sonunda bentleri birbirine bağlayan bir vasıta beyti bulunur. Terkib-i bentte vasıta beyti her bendin sonunda değişir. Felsefi düşünceler, toplumsal eleştiriler ve mersiyeler işlenir. Bağdatlı Rûhî ve Tanzimat döneminde Ziya Paşa bu türün en önemli isimlerindendir.

2. Terci-i Bent

Biçimsel olarak Terkib-i Bent ile tamamen aynı yapıya sahiptir. Aralarındaki temel fark, vasıta beytinin her bendin sonunda aynen tekrarlanmasıdır. Konu olarak daha çok Tanrı’nın büyüklüğü, kainatın sırları ve tasavvufi metafizik temalar işlenir.