Fiiller (eylemler); varlıkların kılışlarını, içinde bulundukları durumları veya tecrübe ettikleri oluşları zaman ve şahsa bağlayarak aktaran sözcük türüdür. Türkçede iletişimin ana direğini oluşturan çekimli fiiller, cümledeki yargıyı üstlenerek duygu, düşünce ve olayları doğru bir zaman dilimi ile kişiye aktarmamızı sağlar. Bu işlev; gündelik hayatımızdaki sohbetlerden akademik metinlere ve edebi eserlere kadar dilin her alanında kritik bir rol üstlenir.
- Fiillerin anlam özelliklerini (iş, durum, oluş) ayırt edebilmeyi
- Haber (bildirme) ve dilek (tasarlama) kiplerini tüm ekleriyle tanımayı
- Fiil çekiminde kullanılan şahıs (kişi) eklerini ve tiplerini kavramayı
- Fiillerde olumsuzluk ve soru biçimlerini doğru oluşturmayı
- Fiillerde anlam (zaman) kaymasını tespit edebilmeyi
- Çekimli Fiil Formülü: Fiil Kök/Gövdesi + Kip Eki + Şahıs Eki yapısından oluşur.
- İki Temel Kip Grubu: Kipler “Haber Kipleri” (zaman bildiren) ve “Dilek Kipleri” (tasarı bildiren) olmak üzere ikiye ayrılır.
- Kişi Eki Mantığı: Şahıs ekleri, eylemin kim tarafından yapıldığını gösterir ve daima kip ekinden sonra gelir.
- Pratik Anlam Testi: İş fiillerini bulmak için fiilin başına “onu” kelimesi getirilebilir.
Fiil (Eylem) Nedir ve Anlamlarına Göre Fiiller Nasıl Ayrılır?
Fiiller, “-mak / -mek” mastar ekini alabilen; hareket, durum ya da değişimi belirten sözcüklerdir. Bir sözcüğün fiil olup olmadığını saptamanın en pratik yolu, o kelimenin kök veya gövdesine mastar eki getirmektir. Anlamlarına göre fiiller; iş (kılış) fiilleri, durum fiilleri ve oluş fiilleri olmak üzere üç temel grupta incelenir.
1. İş (Kılış) Fiilleri
Öznenin kendi iradesiyle gerçekleştirdiği ve doğrudan bir nesneyi etkilediği eylemlerdir. Dolayısıyla bu fiillerde yapılan işten etkilenen bir nesne mutlaka yer alır. Bir fiilin iş fiili olup olmadığını anlamak için sözcüğün başına “onu” zamirini getirebilirsiniz. İfade anlamlı bir bütün oluşturuyorsa söz konusu eylem iş fiilidir.
Yazmak: (Onu) yazmak → Anlamlı (İş fiili)
Kırmak: (Onu) kırmak → Anlamlı (İş fiili)
Okumak: Ali dün akşam uzun bir kitap okudu.
2. Durum Fiilleri
Öznenin içinde bulunduğu süreci, konumu ya da ruh halini belirten fiillerdir. Durum fiillerinde öznenin iradesi bulunsa da eylemden etkilenen nesne yer almaz. Bu yüzden fiilin başına “onu” getirildiğinde anlamsız bir ifade ortaya çıkar.
Uyumak: (Onu) uyumak → Anlamsız (Durum fiili)
Gülmek: (Onu) gülmek → Anlamsız (Durum fiili)
Bebek: Beşikteki bebek saatlerdir mışıl mışıl uyuyor.
3. Oluş Fiilleri
Öznenin iradesi dışında, zaman içerisinde kendiliğinden gerçekleşen doğa olaylarını ve biyolojik değişimleri anlatan fiillerdir. Bu tür eylemlerde zamana yayılmış bir süreç ve kaçınılmaz bir değişim söz konusudur.
Sararmak: Sonbaharda ağaçların yaprakları sarardı.
Paslanmak: Nemli balkonda unutulan demir çivi paslanmış.
Büyümek: Küçük fidan kısa sürede kocaman bir ağaç oldu.
Fiillerde Kip Kavramı ve Kiplerin Sınıflandırılması
Fiillerde kip; eylemin gösterdiği kılış, durum veya oluşun zamana bağlı olarak nasıl gerçekleştiğini ya da konuşanın eylem karşısındaki tutumunu yansıtan biçimdir. Türkçede kipler iki ana başlık altında toplanır: Haber (Bildirme) Kipleri ve Dilek (Tasarlama) Kipleri.
| Kip Türü | Ekleri | Zaman Kavramı | Örnek Çekim |
|---|---|---|---|
| Bilinen Geçmiş Zaman | -dı / -di / -du / -dü / -tı… | Var (Geçmiş) | Gel-di-m |
| Öğrenilen Geçmiş Zaman | -mış / -miş / -muş / -müş | Var (Geçmiş) | Gel-miş-im |
| Şimdiki Zaman | -yor / -makta / -mekte | Var (Şimdiki) | Gel-i-yor-um |
| Gelecek Zaman | -acak / -ecek | Var (Gelecek) | Gel-ec-eğ-im |
| Geniş Zaman | -r / -ar / -er / -ır… | Var (Her Zaman) | Gel-ir-im |
| Gereklilik Kipi | -malı / -meli | Yok (Dilek) | Gel-meli-yim |
| İstek Kipi | -a / -e | Yok (Dilek) | Gel-e-yim |
| Koşul (Şart) Kipi | -sa / -se | Yok (Dilek) | Gel-se-m |
| Emir Kipi | Eki Yoktur | Yok (Dilek) | Gel (Sen) |
Haber (Bildirme) Kipleri ve Özellikleri
Haber kipleri, eylemin gerçekleştiği, gerçekleşmekte olduğu veya gerçekleşeceği zamanı açıkça bildiren eklerdir. Dolayısıyla bu kiplerin tamamında belirgin bir zaman anlamı bulunur. Haber kipleri beş ayrı zaman dilimini kapsayacak şekilde sınıflandırılır.
1. Geçmiş Zaman Kipleri
Eylemin konuşma anından önce tamamlandığını belirtir. İki farklı biçimde karşımıza çıkar:
- Görülen (Bilinen / Tanık Olunan) Geçmiş Zaman (-dı / -di / -du / -dü / -tı / -ti / -tu / -tü): Konuşanın bizzat şahit olduğu ya da kesin olarak bildiği eylemler için tercih edilir. Örnek: Dün akşam ders çalıştım.
- Duyulan (Öğrenilen / Başkasından İşitilen) Geçmiş Zaman (-mış / -miş / -muş / -müş): Başkasından aktarılan ya da sonradan fark edilen eylemler anlatılırken kullanılır. Örnek: Bebek beşikte uyumuş.
2. Şimdiki Zaman Kipi (-yor / -makta / -mekte)
Eylemin şu anda, yani konuşma anıyla eş zamanlı olarak sürdüğünü ifade eder.
Öğrenciler kütüphanede sessizce kitap okuyor.
Şu anda konu anlatımını dikkatle incelemekteyiz.
3. Gelecek Zaman Kipi (-acak / -ecek)
Eylemin konuşma anından sonraki bir zaman diliminde vuku bulacağını bildirir.
Örnek: Haftaya düzenlenecek olan sınava eksiksiz katılacağız.
4. Geniş Zaman Kipi (-r / -ar / -er / -ır / -ir / -ur / -ür)
Eylemin geçmişte yapıldığını, günümüzde sürdürüldüğünü ve gelecekte de tekrarlanacağını kapsayan genel geçer durumları anlatır.
Örnek: Her sabah mutlaka iki bardak su içerim.
Dilek (Tasarlama) Kipleri ve Özellikleri
Dilek kipleri, eylemin gerçekleşmesini bir isteğe, tasarıya, zorunluluğa veya şarta bağlayan çekim türleridir. Bu gruptaki kiplerde doğrudan bir zaman anlamı bulunmaz.
1. Gereklilik Kipi (-malı / -meli)
Eylemin yapılmasının gerekli, zorunlu yahut uygun olduğunu vurgular. Kimi kullanımlarda cümleye ihtimal (olasılık) anlamı da katabilir. Konu ilerledikçe Fiilimsiler Konu Anlatımı ve Uygulama Örnekleri ile bağlantılı noktalar da karşımıza çıkar.
- Zorunluluk Anlamı: Sınavda başarılı olmak için düzenli çalışmalısın.
- İhtimal Anlamı: Babam şimdiye kadar eve varmış olmalı.
2. İstek Kipi (-a / -e)
Eylemin yapılmasının arzulandığını veya hedeflendiğini ifade eder. Günümüz Türkçesinde sıklıkla 1. tekil ve 1. çoğul şahıs çekimleriyle tercih edilir.
Örnek: Bu akşam hep birlikte biraz dışarı çıkalım.
3. Kosul (Şart) Kipi (-sa / -se)
Eylemin gerçekleşmesini bir koşula bağlar ya da cümleye doğrudan dilek anlamı katar. Anlam Bakımından Sözcükler ve Sözcükte Anlam Konu Anlatımı da bu konunun pratikteki bir başka yansımasını gösterir.
- Şart Anlamı: Erken yatsan sabah rahat uyanırsın.
- Dilek Anlamı: Keşke bu yaz deniz tatiline gitsek.
4. Emir Kipi
Eylemin yapılmasını buyruk şeklinde bildirir. Emir kipinin kendine ait özel bir kip eki yoktur; anlam doğrudan kişi ekleriyle sağlanır. İnsan kendi kendine emir veremeyeceği için 1. tekil (ben) ve 1. çoğul (biz) şahıslarda emir kipi çekimi yapılmaz.
Sen: Otur
O: Otursun
Siz: Oturun / Oturunuz
Onlar: Otursunlar Edatlar Bağlaçlar ve Ünlemler Konu Anlatımı Örnekleri da bu konunun pratikteki bir başka yansımasını gösterir.
Fiillerde Şahıs (Kişi) Ekleri ve Tipleri
Şahıs ekleri, fiilde belirtilen eylemi kimin gerçekleştirdiğini gösteren unsurlardır. Bu ekler daima fiil kök veya gövdesine eklenen kip ekinden sonra gelir. Türkçede üç tekil ve üç çoğul olmak üzere toplam altı kişi çekimi bulunur:
- 1. Tekil Kişi (Ben): Eylemi gerçekleştiren tek kişiyi belirtir.
- 2. Tekil Kişi (Sen): Eylemin doğrudan hitap edilen kişi tarafından yapıldığını gösterir.
- 3. Tekil Kişi (O): Eylemi gerçekleştiren üçüncü kişidir; özel bir eki genellikle bulunmaz.
- 1. Çoğul Kişi (Biz): Eylemi konuşan grubun üstlendiğini ifade eder.
- 2. Çoğul Kişi (Siz): Eylemin hitap edilen toplulukça yapıldığını anlatır.
- 3. Çoğul Kişi (Onlar): Eylemin üçüncü çoğul şahıslarca gerçekleştirildiğini bildirir.
Kip eklerinin türüne bağlı olarak fiillere gelen şahıs ekleri farklılık gösterir. Türkçede temel olarak üç ana şahıs eki tipi mevcuttur:
Şahıs Eki Çeşitleri
- Şahıs Ekleri (İyelik Kökenli / Tip 1): Çoğunlukla görülen geçmiş zaman (-dı) ve şart kipinden (-se) sonra tercih edilir.
Örnek: Gel-di-m, Gel-di-n, Gel-di, Gel-di-k, Gel-di-niz, Gel-di-ler. - Şahıs Ekleri (Kişi Zamiri Kökenli / Tip 2): Şimdiki zaman, gelecek zaman, geniş zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve gereklilik kipinin ardından kullanılır.
Örnek: Gel-i-yor-um, Gel-i-yor-sun, Gel-i-yor, Gel-i-yor-uz, Gel-i-yor-sunuz, Gel-i-yor-lar. - Şahıs Ekleri (İstek Kipi Ekleri / Tip 3): Yalnızca istek kipinden (-a/-e) sonra kullanılır.
Örnek: Gel-e-yim, Gel-e-sin, Gel-e, Gel-e-lim, Gel-e-siniz, Gel-e-ler.
Fiillerde Olumsuzluk ve Soru Biçimi Nasıl Yapılır?
Fiiller olumlu biçimde çekimlenebildiği gibi eylemin gerçekleşmediğini veya sorgulandığını belirten yapılara da sahiptir.
1. Fiillerde Olumsuzluk Çekimi
Fiilleri olumsuz yapmak için fiil kök ya da gövdesinin hemen ardından “-me / -ma” olumsuzluk eki getirilir. Bu ek daima kip ekinden önce konumlanır.
Formül: Fiil + Olumsuzluk Eki (-me/-ma) + Kip Eki + Şahıs Eki
Örnek: Oku-ma-dı-m, Bak-ma-yacak-sın, Git-me-meli-yiz.
2. Fiillerde Soru Çekimi
Fiillerde soru anlamı “mı / mi / mu / mü” soru edatı vasıtasıyla temin edilir. Soru edatı kendinden önceki kelimeden ayrı yazılır; şahıs ekleri ise çoğunlukla bu edatın üzerine eklenir.
Örnek: Gel-di-n mi? / Görü-yor mu-sunuz? / Anla-dın mı?
Fiillerde Anlam (Zaman) Kayması Nedir?
Bir fiil çekiminde yer alan kip ekinin, kendi asli anlamı dışında bir başka kip ekinin işlevini üstlenmesine fiilde anlam (zaman) kayması denir. Anlam kayması bir kural ihlali veya anlatım bozukluğu değil; dilin anlatım olanaklarını genişleten bir zenginliktir.
Cümle: Yarın sabah uçakla İstanbul’a gidiyorum.
Biçimce Kip: Şimdiki Zaman (-yor)
Kastedilen Kip: Gelecek Zaman (-acak)
Açıklama: Eylem yarın gerçekleşeceği için şimdiki zaman eki, gelecek zaman anlamını sağlayacak şekilde kullanılmıştır.
Cümle: Nasrettin Hoca bir gün göle maya çalar.
Biçimce Kip: Geniş Zaman (-ar)
Kastedilen Kip: Öğrenilen Geçmiş Zaman (-mış)
Açıklama: Fıkra ve masal anlatımlarında geniş zaman eki geçmiş zaman yerine sıklıkla tercih edilir.
- “Öğrenciler kütüphanede sessizce test çözüyor.” cümlesindeki fiilin kip ve şahsı aşağıdakilerden hangisidir?
a) Şimdiki Zaman – 3. Çoğul Şahıs
b) Geniş Zaman – 3. Çoğul Şahıs
c) Gelecek Zaman – 1. Çoğul Şahıs - Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiil anlam bakımından “oluş” fiilidir?
a) Masadaki bardağı yanlışlıkla kırdı.
b) Bahçedeki elmalar yavaş yavaş kızardı.
c) Koltukta saatlerce dinlendi. - “Keşke biz de sizinle tiyatroya gelsek.” cümlesindeki kip eki hangisidir?
a) İstek Kipi
b) Gereklilik Kipi
c) Koşul (Şart) Kipi - Hangi cümlede zaman (anlam) kayması vardır?
a) Dün akşam verilen ödevleri tamamladım.
b) Atatürk 19 Mayıs’ta Samsun’a çıkar.
c) Gelecek hafta yeni bir araba alacağız.
Öğrendiklerinizi Pekiştirin: Fiiller Konu Özeti
- Fiil (Eylem): İş, oluş ve durum bildiren, mastar eki (-mak/-mek) alabilen sözcüklerdir.
- İş/Durum/Oluş: Nesne alabilenler “İş”, nesne alamayan durum bildirenler “Durum”, kendiliğinden değişenler “Oluş” fiilidir.
- Haber Kipleri: Zaman anlamı taşır (Geçmiş, Şimdiki, Gelecek, Geniş Zaman).
- Dilek Kipleri: Tasarı bildirir, zaman anlamı yoktur (Gereklilik, İstek, Şart, Emir).
- Şahıs Ekleri: Eylemin kim tarafından yapıldığını gösterir ve kip ekinden sonra gelir.
- Anlam Kayması: Bir kip ekinin başka bir kip yerine kullanılmasıdır, anlatım zenginliği sağlar.
Sıkça Sorulan Sorular
- Milli Eğitim Bakanlığı (MEB) — Türkçe Dersi Öğretim Programı Fiiller ve Çekim Ekleri Konu Kazanımları
- Türk Dil Kurumu (TDK) — Türk Dil Bilgisi ve Dilbilgisi Terimleri Sözlüğü
